Memoriał obywatelski do Instytutu Nenckiego PAN

Lubsza dn. 20.07.2026r

Instytut Biologii Doświadczalnej

im. M Neneckiego PAN

Ul. Pasteura3

02-093 Warszawa

MEMORIAŁ OBYWATELSKI

W sprawie potrzeby rozszerzenia niezależnych badań nad biologicznym oddziaływaniem pól elektromagnetycznych na zdrowie człowieka i środowisko

Szanowni Państwo,

Zwracamy się z uprzejmą prośbą o zapoznanie się z niniejszym memoriałem obywatelskim dotyczącym potrzeby rozszerzenia badań naukowych nad wpływem pól elektromagnetycznych na organizm człowieka oraz środowisko naturalne. Intencją niniejszego wystąpienia nie jest kwestionowanie osiągnięć współczesnej nauki ani hamowanie rozwoju technologicznego. Przeciwnie - uważamy, że dynamiczny rozwój technologii bezprzewodowych powinien iść w parze z równoległym rozwojem wiedzy biologicznej, medycznej i środowiskowej dotyczącej ich długofalowych skutków. Rozwój nowych technologii telekomunikacyjnych, w tym kolejnych generacji sieci bezprzewodowych, przynosi społeczeństwu wiele korzyści. Jednocześnie skala i powszechność ekspozycji ludzi na różne źródła pól elektromagnetycznych uzasadnia potrzebę prowadzenia dalszych, niezależnych i interdyscyplinarnych badań, które pozwolą w sposób obiektywny ocenić możliwe skutki biologiczne. Naszym zdaniem istotnym obszarem wymagającym uzupełnienia jest ograniczona liczba długoterminowych badań prowadzonych w rzeczywistych warunkach środowiskowych. Większość dostępnych analiz wykonywana jest w warunkach laboratoryjnych, przy konkretnych parametrach ekspozycji. Nadal istnieje potrzeba prowadzenia badań populacyjnych oraz środowiskowych, które uwzględniałyby rzeczywiste warunki życia ludzi, wieloletnią ekspozycję oraz zmieniające się środowisko technologiczne. Warto rozważyć prowadzenie systematycznych badań obejmujących między innymi:

- analizę stanu zdrowia populacji zamieszkujących obszary o różnym poziomie ekspozycji na pola elektromagnetyczne,

- ocenę długoterminowych zmian biologicznych,

- badania środowiskowe połączone z monitoringiem parametrów elekromagnetycznych,

- rozwój nowoczesnych modeli biologicznych pozwalających lepiej ocenić wpływ ekspozycji na organizm człowieka.

Zwracamy również uwagę, że obecne podejście do oceny bezpieczeństwa pól elektromagnetycznych koncentruje się przede wszystkim na znanych mechanizmach termicznych. Zasadne wydaje się dalsze badanie również innych możliwych mechanizmów biologicznych, w szczególności związanych z długotrwałą ekspozycją na niskie poziomy pól elektromagnetycznych. Szczególnej uwagi wymagają badania dotyczące fal milimetrowych, wykorzystywanych w nowych technologiach komunikacyjnych. Ze względu na odmienne właściwości fizyczne tego zakresu częstotliwości zasadne jest prowadzenie dalszych badań dotyczących sposobu oddziaływania tych fal z tkankami biologicznymi. W naszej opinii badania nad falami elektromagnetycznymi powinny uwzględniać nie tylko częstotliwość i poziom energii, ale również inne parametry sygnału, takie jak modulacja, charakter impulsowy oraz polaryzacja fali. Fale elektromagnetyczne o polaryzacji kołowej posiadają określony spinowy moment pędu związany z kierunkiem wirowania pola elektromagnetycznego. Zjawisko to jest dobrze opisane w fizyce, jednak jego ewentualne znaczenie biologiczne w odniesieniu do długotrwałej ekspozycji organizmów żywych pozostaje zagadnieniem wymagającym dalszych, niezależnych badań. Uważamy, że wartościowe byłoby przeprowadzenie eksperymentów porównujących wpływ różnych parametrów fizycznych fal elektromagnetycznych na poziomie komórkowym, tkankowym oraz organizmu człowieka, z wykorzystaniem współczesnych metod biologii molekularnej, biofizyki i medycyny środowiskowej. Jednocześnie zwracamy uwagę na ograniczenia badań prowadzonych na zwierzętach laboratoryjnych. Modele zwierzęce są ważnym i uznanym elementem badań naukowych, jednak różnice pomiędzy organizmem zwierzęcym, a człowiekiem mogą wpływać na sposób interpretacji wyników. Szczególnego rozważenia wymagają różnice w budowie skóry, obecność owłosienia oraz odmienne właściwości fizjologiczne tkanek, które mogą mieć znaczenie przy ocenie pochłaniania i rozkładu energii elektromagnetycznej. Dlatego zasadne wydaje się uzupełnienie badań zwierzęcych o badania wykorzystujące modele bardziej zbliżone do człowieka, takie jak hodowle komórkowe, modele skóry 3D, tkanki ex vivo oraz długoterminowe badania obserwacyjne. Wierzymy również, że rozwój nauki powinien obejmować nie tylko ocenę potencjalnych zagrożeń, ale także poszukiwanie warunków sprzyjających zachowaniu zdrowia i prawidłowej regeneracji organizmu. Badania środowiskowe prowadzone z sposób obiektywny i interdyscyplinarny mogą dostarczyć społeczeństwu wartościowej wiedzy oraz przyczynić się do podejmowania decyzji opartych na rzetelnych danych. Zwracamy się zatem z prośbą o rozważenie możliwości podjęcia, zainicjowania lub wsparcia niezależnych badań dotyczących biologicznych i środowiskowych aspektów oddziaływania pól elektromagnetycznych. Mamy świadomość, że wiele przedstawionych zagadnień wymaga dalszych analiz i nie posiada obecnie jednoznacznych odpowiedzi. Właśnie dlatego zwracamy się do Państwa jako przedstawicieli środowiska naukowego z prośbą o ich obiektywną i rzetelną weryfikację. Niezależnie od ostatecznych wyników takich badań, ich przeprowadzenie stanowiłoby istotny wkład w rozwój wiedzy, ochronę zdrowia publicznego oraz budowanie zaufania społecznego wobec nowych technologii. Jeżeli przedstawione zagadnienia wykraczają poza zakres kompetencji Państwa jednostki, uprzejmie prosimy o przekazanie niniejszego memoriału właściwym osobom lub instytucjom, które mogłyby podjąć się jego merytorycznej analizy.

Z wyrazami szacunku

W imieniu Stowarzyszenia

DW:

Memoriał obywatelski - dotyczy PEM

Załączniki - 2 szt

Do wiadomości:

1. Międzynarodowy Instytut Biologii Molekularnej i Komórkowej (IMCB)

ul. Ks. Trojdena 4, 02-109 Warszawa

2. Narodowe Centrum Nauki

ul. Twardowskiego 16, 30-312 Kraków

3. Instytut Biochemii i Biofizyki PAN

ul. A. Pawińskiego 5A, 02-106 Warszawa

4. Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej

im. M. Mossakowskiego PAN

ul. A. Pawińskiego 5, 02-106 Warszawa

Załącznik nr 1

Obszary wymagające dalszych niezależnych badań nad biologicznym oddziaływaniem pól elektromagnetycznych, ze szczególnym uwzględnieniem fal milimetrowych.

1. Potrzeba uzupełnienia obecnego stanu wiedzy

Dynamiczny rozwój technologii bezprzewodowych powoduje wzrost obecności pól elektromagnetycznych w środowisku życia człowieka. Obecne systemy telekomunikacyjne wykorzystują coraz szerszy zakres częstotliwości, w tym również fale milimetrowe. Dotychczasowe badania dostarczyły wielu istotnych informacji dotyczących oddziaływania pól elektromagnetycznych, jednak nadal istnieją obszary wymagające dalszej, niezależnej i interdyscyplinarnej analizy. Szczególnego znaczenia nabiera prowadzenie badań obejmujących nie tylko krótkotrwałe efekty biologiczne, ale również możliwe skutki wieloletniej ekspozycji w rzeczywistych warunkach środowiskowych.

2. Brak wystarczającego monitoringu biologicznego w rzeczywistych warunkach środowiskowych

Jedną z istotnych luk badawczych jest ograniczona liczba długoterminowych badań populacyjnych prowadzonych w środowisku życia człowieka. Pomiary poziomu pól elektromagnetycznych dostarczają informacji o parametrach fizycznych ekspozycji, jednak nie pokazują bezpośrednio, czy wraz ze zmianami środowiska elektromagnetycznego zachodzą określone zmiany biologiczne. Zasadne wydaje się rozwijanie badań obejmujących:

- wieloletnie obserwacje populacji zamieszkujących obszary o różnym poziomie ekspozycji,

- analizę wybranych wskaźników zdrowotnych monitoring środowiskowy połączony z oceną biologiczną,

- badanie epidemiologiczne prowadzone przed i po zmianach infrastruktury telekomunikacyjnej.

Takie podejście pozwoliłoby uzupełnić wiedzę uzyskiwaną z badań laboratoryjnych.

3. Ograniczenia obecnych modeli badawczych

Badania na zwierzętach laboratoryjnych stanowią ważny element współczesnej nauki i medycyny. Należy jednak uwzględnić ograniczenia wynikające z różnic pomiędzy organizmem zwierzęcym a człowiekiem. W przypadku oddziaływania fal elektromagnetycznych znaczenie mogą mieć między innymi:

- różnice w budowie skóry,

- grubość i właściwości warstw powierzchniowych,

- obecność owłosienia,

- różnicy w termoregulacji,

- odmienne właściwości fizjologiczne tkanek.

Szczególnego rozważenia wymaga wpływ sierści u gryzoni, która może zmieniać sposób pochłaniania, rozpraszania oraz lokalnego rozkładu energii elektromagnetycznej na powierzchni ciała. Nie oznacza to podważenia wartości badań na zwierzętach, lecz wskazuje na potrzebę ich uzupełnienia o modele bardziej zbliżone do organizmu człowieka:

- hodowla ludzkich komórek,

- model skóry 3D,

- tkanki ex vivo,

- organoidy,

- badania obserwacyjne ludzi.

4. Fale milimetrowe - obszar wymagający rozszerzenia badań

Fale milimetrowe ( 30-300 GHz) posiadają odmienne właściwości fizyczne od niższych częstotliwości stosowanych w klasycznej komunikacji. Ze względu na mniejszą głębokość penetracji w tkankach szczególnego znaczenia nabiera banie ich wpływu na:

- skórę,

- zakończenia nerwowe znajdujące się powierzchniowo,

- receptory komórkowe,

- procesy zachodzące w błonach komórkowych.

Dotychczasowe badania prowadzone były głównie w warunkach laboratoryjnych. Istnieje potrzeba rozszerzenia ich o:

- długotrwałą ekspozycję,

- modele bardziej zbliżone do człowieka,

- rzeczywiste warunki środowiskowe,

- analizę wielu parametrów sygnału jednocześnie.

5. Znaczenie parametrów sygnału elektromagnetycznego

Ocena oddziaływania pól elektromagnetycznych nie powinna ograniczać się wyłącznie do częstotliwości i poziomu mocy. Warto uwzględniać również:

- rodzaj modulacji,

- charakter impulsowy,

- czas ekspozycji,

- zmienność sygnału,

- polaryzację fali.

Szczególnego zainteresowania wymaga zagadnienie polaryzacji kołowej. Fala elektromagnetyczna o polaryzacji kołowej może posiadać spinowy moment pędu związane z kierunkiem wirowania pola elektromagnetycznego. W fizyce zjawisko to jest dobrze poznane, jednak jego ewentualne znaczenie biologiczne przy długotrwałej ekspozycji organizmów żywych pozostaje zagadnieniem wymagającym dalszej weryfikacji. Zasadne byłoby przeprowadzenie badań porównujących wpływ:

- fal o polaryzacji liniowej,

- fal prawoskrętnych,

- fal lewoskrętnych.

Na poziomie

- komórkowym,

- tkankowym,

- fizjologicznym.

6. Potrzeba badań mechanizmów biologicznych

Dalsze badania powinny obejmować analizę możliwych mechanizmów biologicznych, takich jak:

- wpływ na błony komórkowe,

- zmiany transportu jonów,

- stres oksydacyjny,

- reaktywne formy tlenu,

- odpowiedź komórkowa na stres,

- ekspresja genów,

- zmiany w funkcjonowaniu mitochondriów.

Szczególnie istotne byłoby określenie czy ewentualne obserwowane efekty zależą wyłącznie od dostarczonej energii cieplnej, czy też od innych właściwości pola elektromagnetycznego.

7. Propozycja kierunku przyszłych badań.

W celu pełniejszej oceny biologicznego oddziaływania pół elektromagnetycznych zasadne byłoby stworzenie interdyscyplinarnego programu badawczego obejmującego:

- biofizykę,

- biologię molekularną,

- medycynę środowiskową,

- epidemiologię,

- fizykę pól elektromagnetycznych.

Program taki powinien łączyć:

- badania laboratoryjne,

- badania środowiskowe,

- monitoring populacyjny,

- nowoczesne modele biologiczne.

8. Włączenie do programu badawczego niezbadanej naukowo metody.

W związku z istniejącą metodą ludową neutralizacji szkodliwego czynnika w energii atmosfery chcemy zaproponować zmianę kierunku badań. Zamiast koncentrować się wyłącznie na poszukiwaniu dowodów na szkodliwość określonych czynników środowiskowych, warto również prowadzić badania nad tym, jakie warunki sprzyjają zachowaniu zdrowia oraz naturalnej regeneracji organizmu. Uważamy, że tworzenie eksperymentalnych obszarów o możliwie niskim poziomie zakłóceń środowiskowych i prowadzenie długoterminowej obserwacji ich mieszkańców mogłoby dostarczyć bardzo cennych informacji naukowych. Chcemy zwrócić uwagę na zagadnienie, które dotychczas pozostają poza głównym nurtem badań naukowych. Przykładem jest radiestezja oraz tradycyjne sposoby wyznaczania i kształtowania miejsc uznawanych za korzystne dla zdrowia. Choć metody te nie są obecnie uznawane za potwierdzone naukowo uważamy, że sama ich kontrowersyjność nie powinna wykluczać możliwości ich rzetelnego zbadania. Jeżeli istnieją hipotezy mówiące o wpływie określonych rozwiązań przestrzennych lub materiałów na jakość środowiska życia człowieka, warto poddać je obiektywnej weryfikacji z wykorzystaniem współczesnych metod badawczych.

Nauka rozwija się dzięki odkryciom i badaniom, które były możliwe dlatego, że badacze nie ignorowali obserwowanych zjawisk. W starożytności ludzie wypracowali różne sposoby ochrony przed niekorzystnymi oddziaływaniami występującymi w środowisku naturalnym. Współcześnie znaczna część tej wiedzy została zapomniana, a rozwój technologii przyniósł nowe rodzaje oddziaływań na człowieka i środowisko. Inżynierowie koncentrują się przede wszystkim na tworzeniu jak najlepszych rozwiązań technicznych. Kwestie ograniczania ich potencjalnego wpływu na środowisko często pozostają domeną specjalistów zajmujących się ochroną środowiska. Jednak nawet obowiązujące normy i limity nie zawsze są w stanie całkowicie wyeliminować negatywne skutki niektórych technologii. Bez takich regulacji sytuacja byłaby zapewnie znacznie gorsza, ale ich istnienie nie oznacza, że problem został rozwiązany. Warto ponownie przyjrzeć się dawnej wiedzy dotyczącej sposobów neutralizowania niekorzystnych oddziaływań środowiskowych. Zwolennicy tego podejścia uważają, że przetrwała ona poza głównym nurtem wiedzy właśnie dlatego, że w praktyce okazywała się skuteczna. Niestety wiele elementów tej tradycji zostało zapomnianych lub utraconych, co sprawia, że odtworzenie jej pierwotnych podstaw może być dziś bardzo trudne – nie oznacza, że niemożliwe.

9. Cel proponowanych badań

Celem nie powinno być potwierdzenie z góry określonej tezy, lecz uzyskanie możliwie najbardziej obiektywnej wiedzy. Zarówno potwierdzenie istnienia określonych efektów biologicznych, jak i ich wykluczenie, stanowiłoby wartościowy wkład naukowy. Rzetelne, niezależne badania mogą przyczynić się do

- lepszej ochrony zdrowia publicznego,

- odpowiedzialnego rozwoju technologii,

- zwiększenie zaufania społecznego,

- podejmowania decyzji opartych na wiedzy naukowej.

Załącznik nr 2

Wybrane publikacje naukowe dotyczące biologicznego oddziaływania pól elektromagnetycznych i fal milimetrowych.

Poniższy wykaz obejmuje publikacje naukowe dotyczące badań nad biologicznym oddziaływaniem fal milimetrowych oraz pól elektromagnetycznych. Zestawienie obejmuje zarówno przegląd literatury, jak i analizy dotyczące mechanizmów biologicznych , ograniczeń metod badawczych oraz potrzebę dalszych badań.

- Wod A.W.,Mate RKaripidis K. Meta- analysis of in vitro ant in vivo studiem of the biological effects of lov- level millimetre waves.Jouinal o Science &Environmental Epidemiology, 2021,31, 606-613.fExpoesure

Publikacja obejmuje 107 badań laboratoryjnych i przedklinicznych dotyczących biologicznych efektów fal milimetrowych przy niskich poziomach ekspozycji. Autorzy wskazują na zróżnicowanie wyników badań oraz potrzebę poprawy jakości metodologicznej, standaryzacji procedur i dalszych badań nad zakresem częstotliwości istotnych dla nowych technologii telekomunikacyjnych.

- Pakhomof A.G., Akyel Y., PakHomova O.N., Stuck B.E., Murphy M.R. Current state ant implications of research on biological effects of millimeter Waves:A Reviewof tche litereture

Przegląd wcześniejszych badań dotyczących biologicznego działania fal milimetrowych. Publikacja omawia obserwowane efekty biologiczne, możliwe mechanizmy oraz ograniczenia interpretacji wyników eksperymentalnych.

- Kocaman S., et al. Advances in Mimimeter – wave teratment ant its biological efetcts development

Przegląd wcześniejszych badań dotyczących biologicznego działania fal milimetrowych na poziomie komórkowym, w tym potencjalnych zmian w szlakach sygnałowych, kanałach jonowych, odpowiedzi immunologicznej oraz mechanizmach komórkowych. Autorzy wskazują na potrzebę dalszych badań nad mechanizmami nietermicznymi i standaryzacją metod badawczych.

- Millimeter waves in medical applications: status ant prospects.

Publikacja przeglądowa dotycząca zastosowanie fal milimetrowych w medycynie oraz aktualnego stanu wiedzy biologicznej. Omawia zarówno potencjalne zastosowania terapeutyczne jak i ograniczenia obecnych badań.

- ICNIRP Guidelines for Limiting Exposure to Electromagnetic Fields (stok kHz to300 GHz)

Dokument dotyczący zasad oceny ekspozycji na pola elektromagnetyczne oraz limitów ochronnych. Stanowi jedno z podstawowych opracowań wykorzystywanych przy ocenie bezpieczeństwa ekspozycji na pola elektromagnetyczne.

- International Agency for Research on Cancer (IARC) Non – lomizing radiation, part 2 : Radiofrequency electromagnetic Fields.

Opracowanie dotyczące oceny zagrożeń związanych z promieniowaniem elektromagnetycznym o częstotliwości radiowej oraz klasyfikacji dostępnych dowodów naukowych.

- National toixicology program (NTP) Toxicology ant Carcinogenesis Studies of R adiofrequency Radiation in Hsd: Sprague Dawley Rats and B 6C3F1/N Mice. Guży

Program badań eksperymentalnych dotyczących długotrwałej ekspozycji zwierząt na promieniowanie radiowe. Wyniki stały się przedmiotem dalszych analiz dotyczących interpretacji badań na modelach zwierzęcych.

Przedstawiona literatura wskazuje, że:

- istnieje znaczny dorobek badań dotyczących pól elektromagnetycznych i fal milimetrowych,

- część zagadnień została już dobrze poznana,

- jednocześnie istnieją obszary wymagające dalszych badań, szczególnie dotyczące długotrwałej ekspozycji rzeczywistych warunków środowiskowych, nowoczesnych modeli oraz wpływu szczegółowych parametrów sygnału. Celem wskazania tych publikacji nie jest przesądzanie określonych skutków biologicznych, lecz zwrócenie uwagi na potrzebę dalszej niezależnej i interdyscyplinarnej oceny naukowej.